Między dziesiątym a dwunastym rokiem życia dzieci zaczynają intensywnie konfrontować się z pytaniami, na które nie ma prostych odpowiedzi. Sprawy przestają być czarno-białe, bohaterowie nie zawsze postępują idealnie, a emocje bywają bardzo niedosłowne. To właśnie moment, w którym literatura staje się polem do przeżywania, rozumienia i nazywania trudnych doświadczeń. Trafione powieści pomagają młodym czytelnikom ćwiczyć empatię, samodzielne myślenie i uczą brać odpowiedzialność za własne decyzje.
Emocje w działaniu, nie w definicjach
:Liczne książki dla 10 latków oraz książki dla 12 latka pokazują, że literatura dla starszych dzieci coraz częściej dotyka tematów emocjonalnych, społecznych i moralnych, nie tracąc przy tym przygodowego charakteru. Edukacja emocjonalna nie polega na tłumaczeniu, czym jest złość, strach czy poczucie winy. Najskuteczniej działa wtedy, gdy emocje są wpisane w działania bohaterów i konsekwencje ich wyborów. Właśnie dlatego tak dobrze sprawdzają się serie detektywistyczne dla młodszych czytelników. Przygody Sherlocka Holmesa w wersji dla dzieci oraz Biuro Detektywistyczne Lassego i Mai pokazują, że rozwiązywanie zagadek wymaga nie tylko logicznego myślenia, ale także współpracy, cierpliwości i zaufania, a ponadto uczą, że człowiek ma swoją ciemną stronę i nie każdy bywa tym, kim się wydaje.
Podobnie działa seria Marty Guzowskiej Detektywi z Tajemniczej 5 – młodzi bohaterowie muszą mierzyć się z niepewnością, presją grupy i odpowiedzialnością za innych. Czytelnik obserwuje emocje ucząc się rozpoznawać je u siebie.
Absolutnym hitem wśród opowieści o emocjach jest „Hotel dla uczuć” Lidii Branković – książka, która po prostu zaprasza do rozmowy o emocjach i w dodatku robi to w przyjemnej, nieco zabawnej, błyskotliwej formie metaforycznej i wizualnej, bez moralizowania. Każde uczucie ma tu swoje miejsce, tempo i znaczenie, co pomaga czytelnikom zrozumieć, że emocje nie są ani dobre, ani złe – są ważną informacją o naszym wewnętrznym ja. W duecie z zeszytem ćwiczeń „Hotel dla uczuć” książka jest praktycznym narzędziem pracy z emocjami, pozwalając dzieciom nazwać własne stany, oswoić je i zobaczyć w szerszym kontekście.
Fantastyka jako lustro dla realnych problemów
Elementy fantastyczne często pozwalają mówić o trudnych sprawach w sposób bezpieczny i zrozumiały. „Ikabog” J.K. Rowling to opowieść o manipulacji, strachu i sile narracji, która pokazuje, jak łatwo władza może opierać się na kłamstwie. „Wakacje pełne magii” Katarzyny Wierzbickiej wykorzystują motyw niezwykłości do opowiedzenia o zmianie, dorastaniu i akceptacji tego, co nieoczywiste.
A gdy czytelnik jest gotów na większą, wielowątkową sagę, świetnie sprawdzają się „Zimowe zaręczyny” Christelle Dabos (Lustrzanna, tom 1). To fantastyczno-przygodowa historia osadzona w misternie skonstruowanym, lekko steampunkowym świecie „arek”, w którym Ofelia – niepozorna dziewczyna w okularach i ze starym szalikiem – skrywa niezwykłe dary: potrafi czytać przeszłość przedmiotów i przechodzić przez lustra. Z pozornie spokojnej Animy zostaje wyrwana nagłymi zaręczynami z Thornem z potężnego klanu Smoków i trafia do Niebiasta, dryfującej stolicy na Biegunie. Intryga narasta szybko, ale największą siłą tej książki jest napięcie między tym, co Ofelia czuje, a tym, co musi udawać: to opowieść o tożsamości, lojalności i cenie, jaką płaci się za przetrwanie w świecie gry pozorów.
Trudne decyzje i ich konsekwencje
Literatura dla dzieci w wieku 11–13 lat coraz częściej stawia bohaterów przed wyborami bez dobrego rozwiązania. „Zbrodnia nie przystoi damie” Robin Stevens to nie tylko klasyczna zagadka kryminalna, ale też opowieść o lojalności, odpowiedzialności i dojrzewaniu w świecie dorosłych zasad. „Przekręt na Van Gogha” Derona R. Hicksa wprowadza temat uczciwości i granic moralnych, konfrontując czytelnika z pytaniem, czy cel może usprawiedliwiać środki.
W ten nurt doskonale wpisuje się także cykl Kate DiCamillo. „Raymie. Weź mnie za rękę” otwiera historię trzech dziewczynek z małego amerykańskiego miasteczka, które – każda z własnych powodów – próbują poradzić sobie z poczuciem straty, samotności i potrzebą bycia zauważonym. To opowieść cicha, ale intensywna emocjonalnie, pokazująca, że przyjaźń bywa ratunkiem w momentach, gdy świat dorosłych zawodzi.
Kontynuacją tej historii jest „Louisiana. Powrót do domu” – książka o dziewczynce obdarzonej bujną wyobraźnią i pięknym głosem, która musi zmierzyć się z rodzinną tajemnicą i poczuciem wykorzenienia. Nocna ucieczka z babcią, nagła konieczność podejmowania decyzji i konfrontacja z własną przeszłością sprawiają, że Louisiana w przyspieszonym tempie dojrzewa. To opowieść pełna humoru i melancholii, pokazująca, że poszukiwanie tożsamości często zaczyna się od straty i niepewności.
Bohaterowie nieidealni, czyli najbliżsi prawdzie
Współczesna literatura młodzieżowa coraz częściej rezygnuje z postaci wzorcowych na rzecz bohaterów popełniających błędy. Seria „Jefferson. Detektyw mimo woli” w lekkiej, humorystycznej formie porusza temat uprzedzeń, oceniania innych i potrzeby zrozumienia odmienności. Z kolei „Miasto śniących książek” Waltera Moersa staje się metaforą dojrzewania czytelnika – pokazuje, że świat opowieści bywa zachwycający, ale też niepokojący i wymagający.
W tym samym kierunku idzie Sarah Crossan, która potrafi mówić o sprawach najtrudniejszych językiem oszczędnym, a jednocześnie bezlitośnie celnym. „Kasieńka” to powieść wierszem – zwięzła, szczera i emocjonalnie autentyczna – o dwunastoletniej dziewczynce, która wraz z mamą wyjeżdża do Anglii w poszukiwaniu ojca. Nowe miasto, szkoła i bolesne doświadczenie „inności” tworzą tło dla historii o zawieszeniu między dwoma światami. Ucieczką staje się pływanie i pierwsza bliskość: nie jako ozdobnik fabuły, ale jako przestrzeń, w której bohaterka odzyskuje sprawczość, oddech i poczucie, że nie musi znikać.
„Toffi” (również Sarah Crossan) to chwytająca za serce, poetycka opowieść o nastoletniej uciekinierce, osamotnieniu i narodzinach nieoczywistej przyjaźni. Dziewczyna, która próbuje przestać się bać, trafia do zaniedbanego domu i poznaje Marlę – starszą kobietę, której teraźniejszość miesza się z przeszłością. Gdy Marla bierze ją za dawną przyjaciółkę Toffi, bohaterka wchodzi w tę rolę i po raz pierwszy zaczyna zadawać sobie pytania, które naprawdę coś zmieniają: co czuję, czego chcę i kim jestem, kiedy nikt nie każe mi udawać niewidzialnej.
Najbardziej zaangażowaną społecznie książką Crossan jest „Kończy się czas” – wstrząsający głos przeciwko karze śmierci, a jednocześnie intymna opowieść o braterstwie. Siedemnastoletni Joe jedzie do Teksasu, by zobaczyć brata, któremu wyznaczono datę egzekucji. W ograniczonym czasie mieszczą się rozmowy, załamania, próby zrozumienia i dorastanie przyspieszone do granic możliwości. To historia o winie i karze, o sprawiedliwości, która nie zawsze daje ukojenie, oraz o miłości, która potrafi istnieć nawet wtedy, gdy wszystko inne się rozpada – i właśnie dlatego tak mocno pracuje emocjonalnie w czytelniku.
Artykuł sponsorowany.
